Bij een rem slaap gedragsstoornis (ook wel RBD genoemd, van het Engelse REM Sleep Behavior Disorder) voer je tijdens de REM-slaap fysiek bewegingen uit die horen bij je dromen. Normaal is je lichaam tijdens deze slaapfase tijdelijk verlamd, zodat je dromen niet “uitleeft”. Bij RBD werkt die verlamming niet goed, waardoor je kunt schreeuwen, slaan, schoppen of uit bed vallen, terwijl je diep in slaap bent.
Het is een parasomnie: een slaapstoornis waarbij iemand abnormaal gedrag vertoont tijdens de slaap. RBD valt specifiek in de REM-slaapfase, die zich kenmerkt door levendige dromen. De stoornis komt vaker voor bij mannen en treedt meestal op na het vijftigste levensjaar, maar kan ook jongere mensen treffen.
Wat gebeurt er precies tijdens een RBD-episode?
Tijdens een normale REM-slaap stuurt de hersenstam signalen die ervoor zorgen dat je spieren tijdelijk niet bewegen. Dit mechanisme heet atonie. Bij RBD is er iets mis met dit onderdrukkingssysteem, waardoor de spieren toch actief worden. De dromen bij RBD zijn vaak levendig en bevatten conflictsituaties, zoals achternagezeten worden of vechten. Dat verklaart waarom de bewegingen die mensen maken heftig kunnen zijn.
Iemand met RBD kan tijdens het slapen:
- Slaan of trappen in de richting van een partner of de muur
- Luid roepen, schreeuwen of praten
- Uit bed vallen
- Voorwerpen grijpen of gooien
- Complexe bewegingen maken, zoals rechtop gaan zitten of kruipen
Na een episode weet iemand vaak nog goed wat hij of zij droomde. Dat is een verschil met andere parasomnieën, zoals slaapwandelen, waarbij iemand na het wakker worden niets meer weet.
Rem slaap gedragsstoornis en de link met Parkinson en andere aandoeningen
Wat RBD bijzonder maakt, is de sterke samenhang met neurodegeneratieve ziekten. Uit onderzoek blijkt dat een groot deel van de mensen met RBD later in hun leven Parkinson, Lewy-body dementie of multisysteematrofie ontwikkelt. Soms gaat de RBD tientallen jaren vooraf aan de eerste symptomen van zo’n ziekte. RBD wordt daardoor gezien als een mogelijke vroege waarschuwingssignaal voor schade aan bepaalde hersengebieden die ook bij Parkinson een rol spelen.
Dit betekent niet dat iedereen met RBD automatisch Parkinson krijgt. Maar de samenhang is groot genoeg om serieus te nemen en medisch te onderzoeken. Het Parkinsonfonds benoemt RBD dan ook uitdrukkelijk in relatie tot Parkinson, juist omdat vroegsignalering kansen biedt voor betere begeleiding en toekomstige behandelopties.
Oorzaken en risicofactoren
RBD kan twee vormen hebben: idiopathisch (zonder bekende oorzaak) en symptomatisch (als gevolg van een andere aandoening of medicijngebruik). De symptomatische vorm kan worden uitgelokt door:
- Gebruik van bepaalde antidepressiva, zoals SSRI’s en SNRI’s
- Gebruik van bètablokkers
- Narcolepsie
- Hersenstamletsel of -tumoren
- Andere neurologische aandoeningen
Bij de idiopathische vorm is er geen directe aanleiding, maar zijn er wel risicofactoren. Mannen boven de vijftig hebben een duidelijk hogere kans op RBD. Of dit komt door biologische verschillen of door onderdiagnostiek bij vrouwen, is nog niet volledig duidelijk.
Hoe wordt RBD vastgesteld?
De diagnose rem slaap gedragsstoornis wordt gesteld door een neuroloog of slaapspecialist. Hiervoor is een zogenaamd polysomnografisch onderzoek nodig: een slaaponderzoek waarbij je een nacht in een slaapkliniek slaapt terwijl hersengolven, oogbewegingen, spierspanning en eventuele bewegingen worden gemeten. Alleen met dit onderzoek kan bevestigd worden dat de bewegingen echt plaatsvinden tijdens de REM-fase.
Een partner of huisgenoot die de episodes heeft gezien speelt een grote rol bij de eerste signalering. Zij merken de schreeuwpartijen of bewegingen op, terwijl de slaper zelf er vaak niets van weet totdat er iets misgaat, zoals pijn door een val of aanstoten.
Behandeling en praktische aanpak
Er is geen behandeling die RBD geneest, maar de klachten zijn wel te beperken. De aanpak richt zich op twee dingen: de veiligheid verbeteren en de episodes verminderen.
Voor de veiligheid in de slaapkamer zijn dit bruikbare stappen:
- Slaap op een laag bed of leg matrassen naast het bed op de grond
- Verwijder scherpe of harde meubels uit de buurt van het bed
- Bescherm de randen van het bed met zachte omranding
- Overweeg tijdelijk aparte slaapkamers als de partner regelmatig geraakt wordt
Wat medicatie betreft schrijven artsen bij RBD soms melatonine voor, wat bij een deel van de mensen de spierspanning tijdens de REM-slaap herstelt. Ook clonazepam (een benzodiazepine) wordt ingezet, maar dit heeft bijwerkingen en is niet voor iedereen geschikt. De keuze voor medicatie is altijd een afweging die je samen met een specialist maakt.
Als RBD wordt veroorzaakt door medicijngebruik, zoals antidepressiva, bespreekt de arts of aanpassing van die medicatie een oplossing biedt. Stop daar nooit mee zonder overleg.
Merk je dat jij of iemand in je omgeving regelmatig heftig beweegt of schreeuwt tijdens het slapen, dan is een bezoek aan de huisarts de eerste stap. Die kan doorverwijzen naar een neuroloog of slaapkliniek voor verder onderzoek. Hoe eerder de stoornis herkend wordt, hoe eerder je veiligheidsmaatregelen kunt treffen en de situatie goed kunt laten begeleiden.
